Bloczki samokopiujące – czym są i jak działają

Czym jest bloczek samokopiujący?

Bloczek samokopiujący to zestaw arkuszy papieru połączonych w bloczek, który przy zapisie tworzy jedną lub więcej kopii – bez kalki, bez tuszu i bez żadnego urządzenia elektrycznego. Wystarczy nacisnąć długopisem lub rysikiem na górny arkusz, żeby identyczny zapis pojawił się na arkuszach poniżej.

Technologia ta powstała w 1954 roku – opatentowali ją Lowell Schleicher i Barry Green, pracownicy firmy National Cash Register Company (stąd historyczna nazwa NCR). Nazwa handlowa NCR przyjęła się w części krajów tak mocno, że dziś funkcjonuje jak rzeczownik pospolity – podobnie jak "adidasy" w odniesieniu do butów sportowych. W Polsce klienci drukarni niemal wyłącznie używają nazw "bloczek samokopiujący" lub "druk samokopiujący" – nazwa NCR praktycznie nie pojawia się w zamówieniach.

Bloczki samokopiujące stosuje się wszędzie tam, gdzie potrzebna jest natychmiastowa kopia dokumentu wystawianego ręcznie lub maszynowo: faktury, zlecenia serwisowe, listy przewozowe WZ, dokumenty CMR, recepty weterynaryjne, kwity depozytowe. Drukarnia openprint.pl produkuje bloczki samokopiujące w formatach od A6 do A4, w wersjach 2- i 3-warstwowych, z możliwością numeracji i perforacji.

Jak działają mikrokapsułki – mechanizm chemiczny

Papier samokopiujący działa dzięki dwóm warstwom powłoki nanoszonej na papier bazowy. Spód górnego arkusza (warstwa CB – Coated Back) pokryty jest mikrokapsułkami wypełnionymi barwnikiem leuco – najczęściej Crystal Violet Lactone (CVL). Wierzch dolnego arkusza (warstwa CF – Coated Front) pokryty jest aktywatorem – najczęściej attapulgitem lub kaolinem – czyli specjalnie przetworzonym minerałem glinokrzemianowym.

Pod wpływem nacisku przyrządu piszącego mikrokapsułki na warstwie CB pękają. Barwnik leuco wypływa i natychmiast styka się z aktywatorem na warstwie CF arkusza poniżej. Dochodzi do reakcji kwasowo-zasadowej: barwnik leuco zmienia strukturę chemiczną i przyjmuje intensywny kolor – niebieski, fioletowy lub czarny, zależnie od użytego barwnika. Reakcja jest nieodwracalna – ślad pisania pozostaje trwały.

Średnica pojedynczej mikrokapsułki wynosi od 3 do 8 mikrometrów. Tak małe rozmiary pozwalają odwzorować nawet cienkie linie i drobne znaki pisma ręcznego – pod warunkiem, że nacisk jest wystarczający, a papier bazowy ma odpowiednią gramaturę (standardowo 48–55 g/m² dla warstw wewnętrznych, 60–80 g/m² dla warstwy górnej).

Warstwy CB, CFB i CF – co oznaczają kolory?

Każda warstwa w bloczku samokopiującym pełni inną funkcję chemiczną i nosi przypisany kolor papieru. Kolory nie są przypadkowe – to branżowy standard poligraficzny pozwalający rozpoznać przeznaczenie każdego egzemplarza bez czytania treści.

Warstwa środkowa CFB (Coated Front and Back) jest powlekana z obu stron – od góry przyjmuje ślad z warstwy CB powyżej, od dołu przekazuje go dalej do kolejnej warstwy CF. Dlatego w bloczku 3-warstwowym środkowy arkusz jest technicznie najzłożniejszy w produkcji.

Kolory papieru w poszczególnych warstwach nie są objęte jedną obligatoryjną normą międzynarodową – producenci papieru samokopiującego (Mitsubishi, Sappi, Koehler) stosują zbliżone, ale nie identyczne zestawy kolorów. W Polsce przyjął się układ: biały oryginał, różowy lub żółty środek, żółty lub niebieski dół.

Dlaczego kopia jest bledsza niż oryginał – i co z tym zrobić?

Każda kolejna warstwa bloczka jest bledsza niż poprzednia. To nie wada produkcyjna – to fizyczna konsekwencja mechanizmu działania. Nacisk przyrządu piszącego słabnie z każdym kolejnym arkuszem, bo papier pochłania część siły. Mniej nacisku oznacza mniej pękniętych mikrokapsułek, mniej wypływającego barwnika, słabszy ślad.

W praktyce produkcyjnej openprint.pl pierwsza kopia (warstwa CF w bloczku 2-warstwowym lub warstwa CFB w bloczku 3-warstwowym) jest o ok. 30–40% bledsza niż oryginał mierzony densytometrem. Druga kopia w bloczku 3-warstwowym – czyli dolna warstwa CF – jest bledsza o kolejne 30–40% względem kopii środkowej. Przy cienkim długopisie i słabym nacisku ręki druga kopia może być trudna do odczytania.

Praktyczne wnioski z tej obserwacji są trzy. Po pierwsze – na dolnych warstwach bloczka nie należy umieszczać pól wymagających wypełnienia drobnymi danymi (np. NIP, numer rachunku bankowego). Po drugie – do bloczków 3-warstwowych lepiej używać długopisów z grubszą końcówką (0,7 mm lub więcej) lub piór kulkowych o średnim nacisku. Po trzecie – bloczki 4-warstwowe są technicznie możliwe, ale ich ostatnia kopia balansuje na granicy czytelności i rzadko sprawdza się w praktyce.

Bloczek 2- czy 3-warstwowy – który wybrać?

Wybór liczby warstw zależy od tego, ile odbiorców dokumentu potrzebuje własnego egzemplarza i jak ważna jest czytelność każdej kopii.

Bloczek 2-warstwowy wystarczy w zdecydowanej większości przypadków: jeden egzemplarz zostaje u wystawcy, drugi trafia do klienta lub kontrahenta. Bloczek 3-warstwowy stosuje się tam, gdzie dokument musi jednocześnie trafić do trzech miejsc – np. kierowca, magazyn i biuro w transporcie drogowym.

Klejenie bloczków – dlaczego od dołu, nie od góry?

Bloczki samokopiujące klei się zawsze od strony nogi – czyli od dołu arkusza, nie od góry. To decyzja produkcyjna wynikająca z mechanizmu działania mikrokapsułek, nie ze zwyczaju introligatorskiego.

Podczas klejenia bloczek jest zaciskany w prasie introligatorskiej, żeby klej przeniknął między arkusze i trwale je połączył. Jeśli klejenie następuje od góry arkusza (od miejsca, gdzie użytkownik zaczyna pisać), siła zacisku wywiera nacisk na mikrokapsułki w warstwie CB – tam, gdzie zapis powstaje jako pierwszy. Pęknięte mikrokapsułki tworzą trwały ślad jeszcze przed użyciem bloczka. Klejenie od dołu eliminuje ten problem, bo siła zacisku działa po stronie przeciwnej do pisania.

Ten sam powód sprawia, że bloczki samokopiujące nie powinny być transportowane w stosach bez separatorów – ciężar górnych bloczków może wywierać wystarczający nacisk na warstwy CF w dolnych, powodując tzw. zabrudzenia transportowe: nieregularne ślady na kopiach, które nie mają nic wspólnego z żadnym zapisem.

Czego bloczki samokopiujące nie lubią

Warstwa CF – ostatnia w bloczku – jest najwrażliwsza na uszkodzenia mechaniczne. Tarcie palcem po powierzchni warstwy CF może pozostawić widoczny ślad, nawet jeśli nie użyto żadnego przyrządu piszącego. Dlatego gotowych bloczków nie należy przechowywać luzem w szufladzie razem z innymi dokumentami ani zaginać ich rogów.

Wilgoć dezaktywuje aktywator na warstwie CF. Bloczki przechowywane w pomieszczeniach o wilgotności powyżej 70% mogą tracić zdolność do tworzenia czytelnych kopii – szczególnie w dolnych warstwach. Zalecana wilgotność przechowywania to 45–55% przy temperaturze 18–22°C (zgodnie z kartami technicznymi producentów papieru samokopiującego, m.in. Koehler Paper).

Nadruk offsetowy lub cyfrowy można nanosić wyłącznie na warstwę CB – czyli na wierzch górnego arkusza i wierzch arkuszy środkowych. Farba drukarska nanoszona bezpośrednio na warstwę CF reaguje z aktywatorem i może trwale zabarwić papier w miejscach niezwiązanych z zapisem. To ograniczenie dotyczy szczególnie nadruków z dużymi polami barwnymi (tła, ramki).

Gdzie stosuje się bloczki samokopiujące – przykłady z branż

Bloczki samokopiujące dominują wszędzie tam, gdzie dokument musi być wystawiony w terenie, bez dostępu do drukarki, i gdzie kopia jest potrzebna natychmiast.

Bloczki samokopiujące sprawdzają się szczególnie w sytuacjach, gdy wystawiający i odbiorca dokumentu są w tym samym miejscu tylko przez chwilę – np. kierowca dostawczy, technik serwisowy na miejscu u klienta, kontroler na budowie. Kopia zostaje przy wystawiającym natychmiast, bez konieczności skanowania ani fotografowania dokumentu.